Παραδοσιακά Όργανα της Λέσβου, ο ζουρνάς

Αναζητώντας τα ίχνη του ζουρνά στη Γέρα

Παλιός ζουρνατζής στην Αγιάσο της Λέσβου

Μέρος Α'
Καθότι ήδη φθάσαμε κοιτώντας πίσω την παράδοση και ειδικότερα τη μουσική παράδοση της Γέρας και της Λέσβου, υπήρχε το γνωστό όργανο ο “ζουρνάς” και η παρέα του, το “νταούλι”, που ήταν κυρίαρχα στη διασκέδαση, τη δημιουργία του ρυθμού και της μελωδίας που ακόμη και σήμερα ο απόηχος του δεν έπαψε. Επάνω του θα ακουμπήσει ο χορευτής, εκεί που το ζεϊμπέκικο είχε πρωτοπαιχθεί, κυρίαρχα σε γάμους, γλέντα, πανηγύρια. Θεωρούνται μικρής αξίας και σημασίας που παραδόξως, οι αναλύσεις και οι αναφορές είναι ελάχιστες, οι παραστάσεις τους μαζί με χορευτές σε υπαίθριους χώρους, σε γάμους εμφανίζονται σε πολλούς πίνακες περιηγητών. Η αλήθεια πάντα υπήρχε η απορία πριν το βιολί και το κλαρίνο, το σαντούρι πως παιζόταν η μουσική στο νησιά μας. Αυτά τα όργανα στη μορφή που είναι και σήμερα είχαν διαδοθεί, σποραδικά, γύρω στο 1850, όπου αρχίζουν να υπάρχουν και κάποιες αναφορές. Πριν οι διασκεδάσεις όπως και πολλές παραστάσεις χορών, πανηγυριών, γάμοι, το νταούλι-ζουρνάς έπαιζαν το πρώτο ρόλο, ακόμη στα νησιά του Αιγαίου θα δούμε παράλληλα να υπάρχει ο ταμπουράς. Η ζυγιά αυτή μέχρι πριν 40-50 χρόνια ακόμη υπήρχε και διασκέδαζε το κόσμο ακόμη και στη Γέρα. Το παρακάτω άρθρο, δείχνει νοερά μια εικόνα πως ήταν, μέσα από τους μουσικούς, και εξιστορήσεις το σκηνικό με τα ξεχασμένα όργανα.

Οι ρίζες του ζουρνά πάνε πίσω στην αρχαία Ελλάδα και στον αυλό, ακόμη πιο πίσω στα πρώτα πνευστά που δημιούργησε ο άνθρωπος με τρύπες σε κόκαλο. Πριν την εμφάνιση του κλαρίνου στην Ελλάδα, γύρω στα 1830, ο ζουρνάς, σύμφωνα με τον Ζακυνθινό συνθέτη Παύλο Καρρέρ, χαρακτηρίζονταν ως εθνική φλογέρα. Χαρακτηριστικά αναφέρει στα "Απομνημονεύματα "του ότι είδε "...να τραγουδούν και χορεύουν, παίζοντες τας εθνικώς φλογέρας και τα νταούλια".

Είναι ένα ξύλινο πνευστό που έχει οξύ ήχο, χρησιμοποιεί διπλό γλωσσίδι και είναι δεμένο με την Ελληνική παράδοση, τα Βαλκάνια, τη Μικρά Ασία, φθάνοντας στη Κεντρική Ασία μέχρι την Άπω Ανατολή. Μαζί με το νταούλι κάνουν τη ζυγιά, “νταούλι-ζουρνά” και πολλά χρόνια ήταν κυρίαρχα σε γάμους και γιορτές από τα Βυζαντινά χρόνια. Με τη εμφάνιση του κλαρίνου στις αρχές του 19ου και τη διάδοσή του από τις Οθωμανικές στρατιωτικές μπάντες και τους πλανόδιους αθίγγανους μουσικούς, το όργανο σχεδόν εξαλείφθηκε, χωρίς όμως και να εξαφανισθεί. Στη Τουρκία και στα Βαλκάνια ακόμη και σήμερα είναι πολύ διαδεδομένο σε γάμους και εκδηλώσεις. Στη Ελλάδα ήταν διαδεδομένο παντού σε όλα τα άκρα, από το Ιόνιο Πέλαγος, την Ήπειρο, την Μακεδονία, τη Θράκη, τη Μικρά Ασία, καλά όμως κρατάει στο Νομό Σερρών. Στη Λέσβο ήταν όργανο που υπήρξε παλαιότερα και ήρθε από τη Μ. Ασία. Από αναφορές, όπως στην Αγία Παρασκευή, οι Γιουρούκοι μουσουλμάνοι νομάδες που μετανάστευσαν στη Λέσβο από τη Μικρά Ασία έρχονταν και έπαιζαν με νταούλια και ζουρνάδες στα πανηγύρια και ιδιαίτερα στη γιορτή του Ταύρου. Τουρκόγυφτοι παιρνούσαν απέναντι και έπαιζαν στα πανηγύρια και τις διασκεδάσεις των ντόπιων στη Σκάλα Σκαμιάς όπως μας περιέγραψε ο Στρατής Μυριβήλης το 1938 στο βιβλίο του, “Ο Βασίλης Αρβανίτης”. Στο στο διπλό Cd Λέσβος Αιολείς, ένα από τα δύο εξώφυλλα του δίσκου κοσμεί φωτογραφία με νταούλια και ζουρνάδες από Μικρασιάτες οργανοπαίχτες, στο Μεσότοπο. Και ενώ ο ζουρνάς παιζόταν σε όλη τη Λέσβο, σταδιακά έγινε μετάβαση στο κλαρίνο, παράλληλα οι οργανοπαίχτες δεν έπαψαν να παίζουν και τα δύο όργανα για να ανταποκριθούν ανάλογα τις περιστάσεις.
Σε μια και μοναδική συνέντευξη ο Αγιασώτης από τους τελευταίους οργανοπαίχτες του ζουρνά, Μιχάλης Μουτζουρέλλης ή “Λαγός”, που έπαιζε επίσης νταούλι, φλογέρα και κυρίως το κλαρίνο, μας λέει: Νταούλι και ζουρνά έπαιζε ο πατέρας μου Γρηγόρης, όπως και ο αδερφός του Αριστείδης. Έπαιζε σε γάμους, τότες δεν υπήρχαν μουσικοί… Τους παρακαλούσαν να πα’ να παίξουν. Σ’ όλη την περιφέρεια… κι έπειτα, ανάλαβα εγώ, πάλι πηγαίναμε. Δεν προτιμούσαν τις μεγάλες κομπανίες γιατί ήταν πιο ακριβοί και δεν επαρκούσαν, γιατί γλεντούσαν τότες, τα παλιά χρόνια γλεντούσαν πολύ οι άνθρωποι. Κάποιοι παίρναν τη μουσική ας πούμε την καλή και οι άλλοι εξ ανάγκης φώναζαν τον πατέρα μου…

Πίσω στο μέσον ο μικρός με το ζουρνά, μπροστά ο Γιώργος Καμπάς. 
(Η εικόνα έχει επεξεργαστεί σημαντικά με ΑΙ) ~1930 

Αναζητώντας τα ίχνη του ζουρνά στη Γέρα...θα ξεκινήσουμε από τον Αγιασώτη Γιώργο Καμπά (ή και Χριστοφαρή) πού ήταν στο συγκρότημα των Νείρων ή Καμπάδων στο Παπάδο. Από τη πρώιμη φωτογραφία ο Καμπάς εικονίζεται να παίζει κλαρίνο στο γάμο του Γιώργου Κουντουρά στο Σκόπελο το 1880. Σε μια άλλη φωτογραφία μετά από πενήντα χρόνια αρχές στις του '30 εικονίζεται ηλικιωμένος πλέον σε μια εκδρομή με φίλους και άλλους μουσικούς στον Άγιο Ερμογένη. Το χαρακτηριστικό της φωτογραφίας ότι απεικονίζει έναν πιτσιρικά πίσω του να παίζει ζουρνά, χωρίς αμφιβολία και ο ίδιος θα τον έπαιζε σε άλλες περιστάσεις. Βλέπουμε λοιπόν τη διαδοχή του οργάνου, χωρίς όμως και την ταυτόχρονη εξαφάνισή του.

Τη δεκαετία του '50 στο Μεσαγρό εμφανίζεται μια παραδοσιακή ζυγιά, “νταούλι-ζουρνά”, γνωστά ως τα “Ντουμουζέλια”, τα αδέρφια Παναγιώτης Καραδούκας στο ζουρνά και Παράσχος στο νταούλι. Άγνωστο πως έμαθαν, από που είδαν και δημιούργησαν αυτή τη ζυγιά, εν μέσω αλλαγών της μουσικής την εποχή που όλοι στρέφονται προς τις κομπανίες με μπουζούκι. Εμφανώς θα παίζουν σε πανηγύρια, παρέες, καφενεία, και όπου τους καλούσαν. Σήμερα ακόμη υπάρχουν πολλοί που τους θυμούνται ακόμη!

Από μια συνέντευξη που είχα πάρει στο Γιώργο Χατζημανώλη ή Καμπουρέλ, συνεχώς τον ρωτούσα για μου ξαναλέει αυτή την όμορφη ιστορία.

-Μου είχες πει μια ιστορία με το νταούλι και το ζουρνά που είχε παλαιότερα η Γέρα.
Από το Μεσαγρό, ο Παράσχος και ο Παναγιώτης Καραδούκας, αυτοί ήταν οι «νταβουλτζήδες». Γύριζαν τα πανηγύρια και όποιος τους αρπούσε. Αυτά τα δύο όργανα μπορούσαν να φέρουν αποτέλεσμα και να γλεντήσουν το κόσμο. Μια φορά θυμάμαι ήμουν πιτσιρικάς στο πανηγύρι του Αγίου Γρηγορίου που γίνεται στις 10 Ιουλίου, τους πήρα και τους έφερα στο Τάρτι. Και συγκεκριμένα ο πατέρας μου έπινε ούζο με ένα φίλο του μέσα στην αυλή μας και τους έβαλα να παίξουν από μακριά το «Σαν τα μάρμαρα της Πόλης». Ο πατέρας μου μέσα στα βνά ακούει την ορχήστρα να παίζει, και ήταν όλο χαρά και γέλια. Ώ ρε έρχονται για μένα! Ο ζουρνάς και το νταούλι ακούγονταν από το Αϊ Γληγόρ' στο Τάρτι, ο δε ζουρνάς τσίριζε, το δε νταούλι ακουγόταν ντουπ ντουπ. Στο Παπάδο ο πατέρας μου είχε ένα καφενείο μια «καρτσολί» και κάθε Σαββατοκύριακο έπερνε αυτούς τους δύο και παίζαν. Μαζεύονταν όλοι οι καλοί καλοί και χορεύαν τότε, γιατροί, δικηγόροι, του Παπάδου. Παίζαν ζεϊμπέκικα σαν το ΜΙ (Αϊβαλιώτικος), την Πέργαμο, καρσιλαμάδες τέτοια.

Από τη συνέντευξη αυτή βλέπουμε ότι δεν υπήρχε απόλυτο στεγανό, ποιά κοινωνική τάξη θα απολάμβανε τη μουσική της ζυγιάς που περισσότερο προτιμούσε η κατώτερη τάξη, η ανώτερη τάξη για το θεαθήναι θα έπρεπε να δείχνει τις κοσμοπολίτικες καταβολές σε συνεστιάσεις, μπάλους, με άλλους χορούς, καθώς πρέπει μετά των συζύγων, χορεύοντες ευρωπαϊκά βάλς, φοξ τροτ, τανγκό και περιορισμένη λαϊκή μουσική όπως γινόταν στη Γέρα, ενώ οι ίδιοι όταν θα αφαιρούσαν τον μανδύα της τάξης, θα απολάμβαναν τη λαϊκή μουσική χωρίς συστολές, με λαϊκούς μουσικούς, χορεύοντες ζεϊμπέκικα και καρσιλαμάδες, πίνοντας τα ρακιά τους, στο ρυθμό του νταουλιού και στον εκκοφαντικό ζουρνά! Παρατηρούμε ότι η ζυγιά είχε αρκετή πέραση και “Αυτά τα δύο όργανα μπορούσαν να φέρουν αποτέλεσμα και να γλεντήσουν το κόσμο”. Η καλή μουσική δεν έχει να κάνει με ποιά όργανα, άλλα πόσο καλά τα έπαιζαν οι μουσικοί, και μπορούσαν να διασκεδάσουν το κόσμο. Οι νταβουλτζήδες γυροφέρναν από τραπέζι σε τραπέζι και όσα “αρπούσαν”!

Η τελευταία εμφάνιση με νταούλι και ζουρνά στα πανηγύρια της Γέρας, κυρίως της Αγίας Μαγδαληνής, ήταν με το Στρατή Αρβανιτέλλη που έπαιζε ζουρνά και κλαρίνο, γνωστός σαν “Αριστέλ”, έπαιρνε του γαδουρέλ ιτ από το Ίππειος και ερχόταν να παίξει. Ντουέτο έκανε με τον καντηλανάφτη από το Σκόπελο, Βαγγέλη Τρύπατζη που κρατούσε το νταουλ', κάναν γύρα σε όλα τα παράπλευρα καφενεία στο πανηγύρη της Αγιάς Μαγδαληνής μάζευαν μπαχτσίσι, και διασκέδαζαν το κόσμο. Μάλλον με περίσσεια συγκίνηση ο φαρμακοποιός Στέλιος Ευαγγελινός τράβηξε μια μοναδική φωτογραφία στο τσακίρ κέφι και τους αποθανάτησε στο Πανηγύρι της Αγίας Μαγδαληνής στο Σκόπελο το 1977, τον Αριστή να φυσά το ζουρνά και το Βαγγέλ' να χτυπά το νταούλι. Το μοναδικό μουσικό δείγμα που έχει διασωθεί από τη Λέσβο είναι από την Αγία Παρασκευή όπου μέχρι και τα τελευταία υπήρχαν ερασιτέχνες που έπαιζαν νταούλι και ζουρνά της αποκριές. Το κομμάτι Ντιντικνιά είναι αποκριάτικος σκοπός και περιέχεται στο διπλό δίσκο Λέσβος Αιολίς σε επιμέλεια Νίκου Διονυσόπουλου, παίζουν οι Τζάνος Νίκος ζουρνά και Γιάννης Μπιλαντέρης νταβ'λελ. Αξιοσημείωτο ότι ακόμη και οι Beatles στο κομμάτι τους, στη σύνθεση του George Harrison, The Inner Light, το οποίο ήταν ηχογραφημένο στη Βομβάη με Ινδούς μουσικούς, παίζει καθαρά τη βασική μελωδία ο Ινδικός ζουρνάς που ονομάζεται shehnai.

Στον απόηχο ο ζουρνάς και το νταούλι εμφανίζονται ακόμη στις καθημερινές μας εκφράσεις όπως,
η τελευταία τρύπα του ζουρνά, ζορ ζουρνά, δυο λαλούν και τρείς χορεύουν ή τρεις λαλούν και δυο χορεύουν, που παραπέμπει στη διπλή ή τριπλή ζυγιά ή όπως λέγεται ακόμη στα τούρκικα στο Ίππειος, bir davul, iki zurna, ένα νταούλι δύο ζουρνάδες (ο ένας παίζει το σκοπό και ο άλλος το ίσιο).
Μια ακόμη παροιμία που είναι πολύ γνωστή στη τουρκία, “Kızı gönlüne bırakırsan ya davulcuya kaçar ya zurnacıya.” που σημαίνει, αν δεν προσέχεις τη κόρη σου θα το σκάσει ή με νταουλτζή ή με ζουρνατζή.

Παραφρασμένη η ίδια απαντάται και στον ελλαδικό χώρο,
Αγάπα η Μάρω το χορό και βρήκε άντρα ζουρνατζή. Και άλλες όπως

Γάμος δίχως νταούλια χωριό χωρίς σκυλιά

Για το νταούλι, ο ζουρνάς, για το χαμάμ, η γούρνα

Αλλού παντρεύεται η νύφη, αλλού βαρούν τα νταούλια

Θα σε κάνω νταβούλ στου ξύλου.

Βλέπουμε ότι ο ζουρνάς και το νταούλι παρότι χάνονται μέσα στο χρόνο, οι παροιμίες και οι φράσεις μας θυμίζουν ότι υπήρξαν και μάλιστα πολύ στο βιός των ανθρώπων σε άλλες εποχές.